Hoe werken de jaren van de Chinese dierenriem?

Een dier uit de Chinese dierenriem hoort bij een jaar, maar niet bij het jaar dat op een westerse kalender staat gedrukt. Het Chinese jaar begint bij de nieuwe maan die ergens tussen 21 januari en 20 februari valt, dus een verjaardag in de eerste weken van januari, of in de eerste helft van februari, hoort meestal nog bij het dier van het jaar ervoor. Wie in januari 2025 geboren is en te horen krijgt dat hij een Slang is, heeft het verkeerde dier gekregen: het Slangjaar begon pas eind die maand, en tot die tijd liep het jaar van de Draak nog gewoon door.

De twaalf dieren en telkens een jaar erbij

De volgorde ligt vast en de reeks slaat nooit een dier over. Hieronder staat bij elk dier een recent jaar waarin het regeerde. Tel er twaalf bij op, of een veelvoud daarvan, en je komt bij de volgende of vorige keer uit.

• Rat. 2020
• Os. 2021
• Tijger. 2022
• Konijn. 2023
• Draak. 2024
• Slang. 2025
• Paard. 2026
• Geit. 2027
• Aap. 2028
• Haan. 2029
• Hond. 2030
• Varken. 2031

Elk jaar in dit rijtje begint bij Chinees Nieuwjaar, en dat is precies de correctie waar de meeste mensen overheen lezen. De Geit wordt in sommige boeken ook Schaap of Ram genoemd, en het Varken heet daar dan weer Zwijn of Ever, omdat het Chinese woord dieren omvat die het Nederlands liever apart benoemt.

Waarom het jaar in de late winter verspringt

De Chinese kalender is lunisolair: hij telt zijn maanden aan de hand van de maan en houdt zijn jaren gelijke tred met de zon. Een maand begint op de dag van een nieuwe maan, het moment waarop de maan tussen ons en de zon staat en geen verlichte kant laat zien, en loopt daarna negenentwintig of dertig dagen door tot de volgende. Twaalf van die maanden samen komen op ruim 354 dagen uit, ongeveer elf dagen minder dan een zonnejaar.

Zonder ingrijpen zou Nieuwjaar binnen een jaar of tien terugschuiven door de seizoenen heen. Daarom wordt er in plaats daarvan een dertiende maand ingevoegd, zeven keer in elke negentien jaar, waarmee de telling weer wordt vastgezet op de zon. Het neveneffect is dat Nieuwjaar nooit op een vaste datum ligt, maar heen en weer schuift binnen een venster van ongeveer een maand.

Er is nog een detail dat de moeite waard is. Astrologen die met een volledige Chinese geboortehoroscoop werken, laten het dierjaar vaak beginnen bij lichun, van oudsher de eerste dag van de lente rond 4 februari, in plaats van bij Nieuwjaar zelf. Voor een verjaardag in de eerste dagen van februari kunnen deze twee conventies een ander dier opleveren, en geen van beide is dan fout.

Het element dat met het dier meereist

Elk jaar draagt ook een van vijf elementen: hout, vuur, aarde, metaal en water. Een element blijft twee jaar achter elkaar gelden voordat het volgende overneemt, zodat twaalf dieren tegen vijf elementen samen zestig verschillende combinaties opleveren voordat de hele reeks opnieuw begint. Een Hout-Draak of een Metaal-Rat komt dus maar eens in de zestig jaar terug, en dat is de reden waarom een zestigste verjaardag in China al eeuwenlang als een mijlpaal geldt.

Het laatste cijfer van het westerse jaartal verraadt het element, zolang de verjaardag na Nieuwjaar valt: 0 en 1 zijn metaal, 2 en 3 water, 4 en 5 hout, 6 en 7 vuur, 8 en 9 aarde. Volgens die regel was 2024 een Hout-Draak-jaar en is 2026 een Vuur-Paard-jaar.

Elk jaar is bovendien ofwel yang, de actieve pool uit het oude Chinese paar van tegenpolen, ofwel yin, de ontvankelijke kant, en de twee wisselen elkaar zonder uitzondering af. Omdat de dieren in een vaste volgorde staan, ligt die koppeling voor altijd vast: het jaar van de Rat, de Tijger, de Draak, het Paard, de Aap en de Hond is altijd yang, en het jaar van de Os, het Konijn, de Slang, de Geit, de Haan en het Varken is altijd yin.

Wat de dieren zouden betekenen

Een dier draagt een reputatie, geen voorspelling. De Os geldt als geduldig en onwrikbaar, de Aap als vlug en ondeugend, de Slang als gesloten en scherpzinnig, het Paard als rusteloos en sociaal. Dit zijn typeringen die via verhalen en jaarlijkse almanakken zijn doorgegeven, geen vaststaande feiten, en ze lees je het beste zoals je elke overgeleverde karakterbeschrijving zou lezen: als een bril die soms past en soms niet.

Compatibiliteit werkt in deze traditie volgens een simpele meetkunde. Dieren die vier plekken uit elkaar liggen, worden geacht goed bij elkaar te passen, wat vier vriendschappelijke drietallen oplevert: Rat met Draak en Aap, Os met Slang en Haan, Tijger met Paard en Hond, Konijn met Geit en Varken. Dieren die recht tegenover elkaar staan, zes plekken uit elkaar, zouden juist botsen: Rat tegenover Paard, Os tegenover Geit, Tijger tegenover Aap, Konijn tegenover Haan, Draak tegenover Hond en Slang tegenover Varken.

Het jaar waarin je eigen dier terugkomt

Je eigen dier regeert opnieuw elk twaalfde jaar, dus op je twaalfde, vierentwintigste, zesendertigste en zo verder. In China heet dit benmingnian, en het geldt als een onrustige periode in plaats van een gunstige, met als redenering dat je in het jaar van je eigen dier juist extra aandacht trekt, en dat is niet per se aandacht waar je op zit te wachten.

Het gebruikelijke middel daartegen is rood. Een rode riem, rode sokken of rood ondergoed, het hele jaar gedragen en het liefst gekregen van iemand anders in plaats van zelf gekocht. Het is een gewoonte die in dezelfde geest wordt gevolgd als afkloppen op hout, door genoeg mensen om haar in stand te houden, ook als ze zelf niet zouden zeggen dat ze er echt in geloven.

Je hebt meer dan een dier

Het jaardier is maar het eerste van vier. Een volledige traditionele lezing, bekend als bazi of de vier pilaren, kent een dier en een element toe aan het jaar, de maand, de dag en het twee-urenblok van je geboorte. De dagpilaar wordt vaak gezien als de pilaar die iemand het dichtst benadert, en dat is meteen een deel van de reden waarom een jaardier alleen soms maar half lijkt te kloppen.

Het uurdier wisselt het snelst van allemaal. De Chinese dag valt uiteen in twaalf blokken van twee uur, elk geregeerd door een dier in de gebruikelijke volgorde, te beginnen met het uur van de Rat van elf uur 's avonds tot een uur 's nachts. In populaire teksten wordt het maanddier het innerlijke dier genoemd en het uurdier het geheime dier. Om een van deze twee te bepalen is een volledige geboortedatum nodig in plaats van alleen een jaartal, en voor het uurdier is bovendien een geboortetijd vereist.