Bestaat er een dertiende sterrenbeeld?

Geen dertiende teken bestaat er in de dierenriem waaruit horoscopen worden geschreven, en dat is een kwestie van definitie, niet van ontdekking. Ophiuchus bestaat echt: het is een groot sterrenbeeld, en de zon trekt er elk jaar een tijdlang voorlangs. Een teken in de astrologische zin is het niet, want de tekens zijn al meer dan tweeduizend jaar geen sterrenbeelden meer.

Ophiuchus is een echt sterrenbeeld

Ophiuchus, de slangendrager, geldt als een van de oudste benoemde sterrenpatronen die er zijn. Griekse schrijvers verbonden het aan Asclepius, de genezer die volgens de overlevering doden weer tot leven kon wekken. Het ligt tussen Schorpioen en Boogschutter, en de jaarlijkse baan die de zon aan de hemel lijkt te volgen, de ecliptica, raakt net de onderrand ervan.

Dat het steeds opnieuw in het nieuws opduikt, komt door een stukje administratief werk. In 1930 trok de Internationale Astronomische Unie vaste grenzen om alle achtentachtig sterrenbeelden, waarmee losse verzamelingen sterren precies afgebakende stukken hemel werden, ongeveer zoals een landkaart van open landschap ineens landen maakt. Zodra die lijnen op papier stonden, kon iedereen natellen door hoeveel gebieden de ecliptica loopt, en dat antwoord is dertien. Ophiuchus is het extra gebied.

De zon staat er zo'n tweeënhalve week per jaar voor, ongeveer van eind november tot half december. Dat is een correcte waarneming over de hemel. Voor een horoscoop maakt het echter niets uit.

Wat de dierenriem eigenlijk meet

De westerse astrologie werkt met een rad van twaalf gelijke stukken van dertig graden, vastgezet op de lentenachtevening: het moment waarop de zon, op weg naar het noorden, de lijn passeert die de evenaar van de aarde aan de hemel projecteert. Het eerste punt van Ram is precies dat moment. De overige elf tekens volgen in gelijke stappen, en de twaalf vullen de cirkel precies, zonder rest.

Dit heet de tropische dierenriem, naar een Grieks woord voor keerpunt, omdat het rad is opgebouwd uit de keerpunten van het jaar en niet uit sterren. Vraag het waar Ram begint, en het antwoord komt in een hoek ten opzichte van de nachtevening. Het raadpleegt nooit een sterrenkaart, dus een sterrenkaart kan het ook niet corrigeren. Twaalf gelijke delen van een cirkel is een feit uit de meetkunde, en een extra sterrenbeeld dat langs de ecliptica opduikt, verandert daar net zomin iets aan als een nieuw ontdekte bergketen iets verandert aan het aantal graden op een kompas.

Precessie, en waarom astrologie op basis van sterren toch bij twaalf blijft

Onder de discussie zit een echte astronomische beweging. De aardas draait niet volledig stabiel, maar tolt langzaam rond, in ongeveer 26.000 jaar een volle cirkel, en terwijl de as kantelt, schuift het punt van de lentenachtevening ongeveer een graad per tweeënzeventig jaar naar het westen door de sterrenachtergrond. Over de zowat tweeduizend jaar sinds de namen van de tekens aan het jaarschema werden gekoppeld, is dat opgelopen tot ruwweg de breedte van een heel teken.

Het steeds terugkerende nieuwsbericht bevat dus wel een kern van waarheid. Als de tropische dierenriem meldt dat de zon in Ram staat, bevindt de zon zich in werkelijkheid voor de sterren van Vissen. Nieuw is dat niet: Hipparchus beschreef deze beweging al in de tweede eeuw voor Christus, en het tropische systeem is gebouwd door mensen die dat toen al wisten.

Er bestaat ook een tak van de astrologie die de sterren wel volgt. De siderische dierenriem, centraal in de Indiase traditie die vaak Jyotish wordt genoemd, meet vanaf een vast punt tussen de sterren in plaats van vanaf de nachtevening, en de tekens liggen daar op dit moment zo'n vierentwintig graden verschoven ten opzichte van de tropische. Het stukje dat in elk bericht wordt weggelaten: ook dit systeem werkt met twaalf tekens. Het verdeelt zijn sterrengebonden rad op precies dezelfde manier in twaalf gelijke stukken van dertig graden, en ook daar staat Ophiuchus niet tussen.

Waarom sterrenbeelden slechte tekens zouden zijn

Stel dat iemand echt zou proberen een werkende dierenriem te bouwen uit de grenzen van de sterrenbeelden. Het resultaat zou onbruikbaar zijn, om redenen die niets te maken hebben met wat iemand gelooft.

• De gebieden zijn enorm ongelijk. De zon heeft ongeveer vijfenveertig dagen nodig om Maagd over te steken en iets meer dan een week voor Schorpioen. Een Maagd periode die zes keer zo lang is als die van Schorpioen is geen systeem, dat is willekeur.
• Schorpioen zou het kleinste teken worden. De zon staat langer voor Ophiuchus dan voor Schorpioen, waardoor de nieuwkomer zou uitstijgen boven een teken dat al eeuwenlang wordt gebruikt.
• De grenzen zijn bureaucratisch. Die lijnen uit 1930 zijn getrokken om het catalogiseren overzichtelijk te maken. Ze lopen in trapjes en rechte hoeken in plaats van iets te volgen dat je aan de hemel kunt zien, en een andere commissie had ze net zo goed ergens anders kunnen leggen.
• De sterren zelf bewegen. Een sterrenbeeld is een toevallige samenstand van objecten op sterk uiteenlopende afstanden, die elk hun eigen pad volgen. Een dierenriem die daaraan vastzit, zou voortdurend opnieuw getekend moeten worden.
• Niets zou overgaan naar het nieuwe systeem. Elke omschrijving van elk teken is geschreven voor het twaalfvoudige seizoensschema. Verander je de indeling, dan blijf je zitten met een dertiende kopje zonder traditie erachter.

Als je te horen kreeg dat je een Ophiuchus bent

De data die voor Ophiuchus rondgaan, vallen binnen Boogschutter, dus wie door zo'n artikel werd omgedoopt, was daarvoor al Boogschutter en is dat nog steeds. Er is niets in je horoscoop verschoven. Geen enkele positie is opnieuw berekend, en geen enkel astrologisch orgaan heeft ooit een herziening uitgevaardigd.

Het verhaal duikt om de paar jaar weer op, meestal nadat een educatieve pagina over sterrenbeelden wordt opgepikt alsof een ruimtevaartorganisatie de horoscooprubrieken had doorgelicht. Ruimtevaartorganisaties beoefenen geen astrologie, en de pagina's in kwestie zeggen dat doorgaans met zoveel woorden. Wat als verandering wordt gebracht, is een herhaling van iets dat al in de oudheid was vastgelegd: de tekens delen hun namen met de sterrenbeelden, en ze delen hun posities daarmee allang niet meer.

Welk systeem is het juiste

Het eerlijke antwoord is dat de vraag verkeerd gesteld is. Vragen of de tekens of de sterrenbeelden de echte zijn, is als vragen of een kalendermaand of een maanmaand de echte maand is. Beide zijn vastgelegd, beide worden consequent toegepast, en ze beantwoorden andere vragen. Tropische astrologie is een seizoensschema met sterrennamen, siderische astrologie is een stersysteem, en de grenzen van de sterrenbeelden zijn een archiveringssysteem voor astronomen. Er wordt in die vergelijking niets weerlegd. Er worden drie meetsystemen tegenover elkaar gezet alsof er maar een kan overblijven.

Dat maakt de omschrijvingen van de tekens zelf niet ineens bewezen. Het zijn betekenissen die door eeuwen van schrijven en lezen zijn opgebouwd, niet getoetst, en zo verdienen ze ook gelezen te worden. Maar als je je zorgen maakte dat een dertiende teken stilletjes het profiel heeft ontkracht dat je al jaren leest: dat is niet zo. Het kader waarin dat profiel is geschreven, heeft twaalf delen, had die al voordat er ooit een grens om een sterrenbeeld werd getrokken, en heeft geen manier om er een dertiende bij te krijgen.