De maanfasen op volgorde

De maan doorloopt acht fasen en die volgorde ligt altijd vast: nieuwe maan, wassende sikkel, eerste kwartier, wassende gibbeuze maan, volle maan, afnemende gibbeuze maan, laatste kwartier, afnemende sikkel, en dan weer een nieuwe maan. Een volledige ronde duurt ongeveer 29,5 dagen, en die lengte ligt aan de basis van wat vroeger een maand werd genoemd.

Waarom de maan van vorm verandert

De maan geeft zelf geen licht. Ze is zichtbaar omdat er zonlicht op valt, en dat zonlicht beschijnt altijd precies de helft van de maan, net zoals het altijd precies de helft van de aarde beschijnt. Die verlichte helft verandert niet. Wat wel verandert, is hoeveel daarvan je vanaf de aarde te zien krijgt.

Terwijl de maan om ons heen draait, verschuift je kijkhoek op die verlichte helft: van erachter naar ernaast naar ervoor. Staat de maan ongeveer tussen de aarde en de zon in, dan wijst de verlichte kant van ons weg en zie je vrijwel niets. Staat de aarde tussen de maan en de zon in, dan wijst de verlichte kant recht naar ons toe en zie je een volledige schijf. Elke tussenvorm is gewoon een gedeeltelijk zicht op diezelfde, altijd voor de helft verlichte bol steen.

Wat de fasen niet zijn: de schaduw van de aarde die over de maan valt. Dat gebeurt ook, maar alleen af en toe en alleen rond volle maan, en dat heet een maansverduistering. De gewone maandelijkse vormverandering heeft niets met een schaduw te maken, alleen met de hoek waaronder je kijkt.

De acht fasen op volgorde

De dagtelling hieronder is een vuistregel, want de cyclus is een geleidelijke verandering en geen acht losse momenten. Alleen vier van de acht hebben een exact tijdstip: de nieuwe maan, de twee kwartieren en de volle maan. De andere vier zijn de tussenliggende dagen.

• Nieuwe maan, dag 0. De verlichte kant wijst van ons weg. De maan staat overdag aan de hemel, dicht bij de zon, en is in de praktijk onzichtbaar.
• Wassende sikkel, dag 1 tot 6. Een dun streepje licht laag in het westen, kort na zonsondergang, dat elke avond dikker wordt.
• Eerste kwartier, rond dag 7. De helft van de schijf is verlicht. Bij zonsondergang staat de maan al hoog aan de hemel en ze gaat rond middernacht onder.
• Wassende gibbeuze maan, dag 8 tot 14. Meer dan de helft verlicht maar nog niet vol; gibbeus betekent hier gewoon bolvormig van licht. Ze komt al in de namiddag op.
• Volle maan, rond dag 15. De hele zichtbare kant is verlicht. Ze komt op zodra de zon ondergaat, blijft de hele nacht boven de horizon en gaat pas bij zonsopgang onder.
• Afnemende gibbeuze maan, dag 16 tot 21. Ze krimpt nu vanaf de andere kant, komt elke avond later op en staat pas ver na middernacht op haar hoogste punt.
• Laatste kwartier, rond dag 22. Weer voor de helft verlicht, maar aan de andere kant dan bij het eerste kwartier. Ze komt rond middernacht op en hangt in de ochtend nog aan de hemel.
• Afnemende sikkel, dag 23 tot 29. Een krimpend streepje laag in het oosten vlak voor zonsopgang, tot het opgaat in het ochtendlicht en de cyclus opnieuw begint.

Wassend, afnemend, sikkel en gibbeus: wat de woorden betekenen

Wassend betekent groeiend, afnemend betekent krimpend. Alles vanaf de nieuwe maan tot en met de volle maan is wassend, alles van de volle maan terug naar de nieuwe maan is afnemend.

Sikkel staat voor elke vorm die minder dan half verlicht is. Gibbeus, van een Latijns woord voor gebocheld, staat voor elke vorm die meer dan half verlicht is zonder helemaal vol te zijn. Kwartier is het woord waarover mensen struikelen, want een kwartiermaan oogt half verlicht. Het woord verwijst naar een kwart van de cyclus die voorbij is, niet naar een kwart van de schijf die oplicht.

Er zit ook een ritme in de tijden waarop de maan op- en ondergaat. Ze komt elke dag zo'n vijftig minuten later op, waardoor de sikkel die twee weken geleden nog vroeg in de avond zichtbaar was, nu vlak voor zonsopgang staat. Er is niets aan de maan zelf veranderd, ze is gewoon uit de pas gaan lopen met onze klok.

De vorm ligt anders om, afhankelijk van waar je staat

Vanuit Nederland of Belgie is een wassende sikkel aan de rechterkant verlicht en een afnemende sikkel aan de linkerkant. Op het zuidelijk halfrond, bijvoorbeeld in Zuid-Afrika of Australie, is dat precies omgekeerd, omdat een waarnemer daar in feite ondersteboven staat ten opzichte van iemand hier. Vlak bij de evenaar ligt de sikkel eerder als een bakje onderaan.

Dat is goed om te weten, want het ezelsbruggetje dat een groeiende maan aan de letter D doet denken en een krimpende aan de letter C, werkt alleen op ons halfrond en betekent niets in Kenia of Indonesie. Aan een foto van de maan kun je dus min of meer aflezen van welk halfrond hij genomen is.

Waarom de data nooit precies op de kalender passen

Kalendermaanden tellen 28 tot 31 dagen en de maancyclus duurt ongeveer 29,5 dagen, waardoor die twee voortdurend langs elkaar heen schuiven. Valt een volle maan op de twintigste van deze maand, dan valt de volgende rond de achttiende of negentiende. Een lange maand kan daardoor uitzonderlijk twee volle manen bevatten, en dat tweede exemplaar is waar het idee van een blauwe maan vandaan komt.

Tijdzones voegen nog een verschuiving toe. Het precieze moment van een volle maan is voor de hele planeet hetzelfde moment, maar lokale klokken noemen er een ander tijdstip bij. Een volle maan om 23.40 uur in Amsterdam is dezelfde ochtend 08.40 uur in Sydney, dus twee correcte kalenders kunnen een dag verschil in datum aangeven.

Er zit ook een kleine vreemdheid in de lengte van de cyclus zelf. De maan doet ongeveer 27,3 dagen over een volledige rondgang tussen de sterren, maar heeft ongeveer 29,5 dagen nodig om terug te keren naar dezelfde fase. In die tussentijd is de aarde namelijk een stuk verder in haar eigen baan om de zon gekomen, waardoor de maan iets verder moet reizen voordat dezelfde hoek met het zonlicht weer klopt.

Wat de cyclus wordt geacht te betekenen

De astrologische traditie leest de acht fasen als een doorlopende boog in plaats van acht losse gebeurtenissen. De wassende helft, van de eerste sikkel tot de volle schijf, wordt gekoppeld aan opbouwen, toevoegen en dingen in beweging zetten. De afnemende helft wordt gekoppeld aan afronden, bijschaven, opruimen en loslaten van wat zijn werk heeft gedaan.

In de praktijk gebruiken de meeste mensen de cyclus eerder als agenda dan als orakel: iets beginnen rond de nieuwe maan, er eerlijk naar kijken bij de volle maan, opruimen terwijl het licht afneemt. Niets in de natuurkunde van een kijkhoek zegt dat een plan dat onder een sikkel begon beter afloopt dan een plan dat onder een bijna volle maan begon. Wat de cyclus wel biedt, is een zichtbaar, onmisbaar, elke twee weken terugkerend controlemoment waar niemand een wekker voor hoeft te zetten. Zie dit als een duidingskader uit een lange traditie, niet als een bewezen voorspelling.