ปีนักษัตรจีนนับกันอย่างไร

หลายคนรู้ราศีตะวันตกของตัวเองขึ้นใจ แต่พอถูกถามว่าเป็นนักษัตรอะไรกลับต้องหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาค้นทันที นักษัตรจีนไม่ได้นับตามปีบนปฏิทินสากลที่ขึ้นต้นวันที่ 1 มกราคม แต่นับตามปีจีนซึ่งเปิดที่วันตรุษจีนของปีนั้นเสมอ ตัวอย่างที่เห็นชัดคือคนที่เกิดวันที่ 18 มกราคม 2025 ที่เชียงใหม่ แม้ปีบนสูติบัตรจะเขียนว่า 2025 แต่วันตรุษจีนปีนั้นตกวันที่ 29 มกราคม คนคนนี้จึงยังเป็นนักษัตรมะโรง (มังกร) ของปี 2024 ไม่ใช่มะเส็ง (งู) อย่างที่หลายคนเข้าใจผิดกัน

สัตว์นักษัตรทั้งสิบสองตัวและปีของแต่ละตัว

ลำดับสัตว์นักษัตรทั้งสิบสองตัวคงที่ไม่เคยสลับและวนซ้ำไปเรื่อยทุกสิบสองปี รายชื่อด้านล่างนี้จับคู่แต่ละนักษัตรไว้กับปีล่าสุดปีหนึ่งที่นักษัตรนั้นครองอยู่ บวกหรือลบสิบสองเข้าไปจากปีที่เห็นก็ไปถึงปีอื่นในรอบเดียวกันได้เอง

• ชวด (หนู) 2020
• ฉลู (วัว) 2021
• ขาล (เสือ) 2022
• เถาะ (กระต่าย) 2023
• มะโรง (มังกร) 2024
• มะเส็ง (งู) 2025
• มะเมีย (ม้า) 2026
• มะแม (แพะ) 2027
• วอก (ลิง) 2028
• ระกา (ไก่) 2029
• จอ (สุนัข) 2030
• กุน (หมู) 2031

ทุกปีในรายชื่อนี้เริ่มนับที่วันตรุษจีนของปีนั้นเสมอ ไม่ใช่วันที่ 1 มกราคม เส้นแบ่งนี้เองที่ทำให้คนจำนวนมากเข้าใจนักษัตรของตัวเองผิดไปหนึ่งปีโดยไม่รู้ตัว

ทำไมวันตรุษจีนถึงเปลี่ยนวันไปทุกปี

ปฏิทินจีนนับเดือนตามดวงจันทร์แต่ปรับปีให้ตรงกับดวงอาทิตย์ควบคู่กันไป หนึ่งเดือนเริ่มที่วันจันทร์ดับแล้วยาวไปยี่สิบเก้าหรือสามสิบวันจนถึงจันทร์ดับรอบถัดไป รอบดวงจันทร์หนึ่งรอบใช้เวลาประมาณ 29.5 วัน สิบสองเดือนแบบนี้รวมกันได้ราว 354 วัน สั้นกว่าปีสุริยคติอยู่ราวสิบเอ็ดวัน

ถ้าปล่อยไว้เฉย ตรุษจีนจะค่อยเลื่อนถอยไปทุกปีจนวิ่งข้ามฤดูภายในเวลาไม่กี่ปี ปฏิทินจีนจึงแทรกเดือนที่สิบสามเข้ามาเป็นครั้งคราว เรียกว่าเดือนอธิกมาส เฉลี่ยเจ็ดครั้งในทุกสิบเก้าปี เพื่อดึงปีจันทรคติให้กลับมาตรงกับปีสุริยคติอีกครั้ง ผลข้างเคียงคือวันตรุษจีนไม่มีวันที่ตายตัว แต่แกว่งอยู่ในช่วงตั้งแต่ปลายเดือนมกราคมไปจนถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์

มีรายละเอียดอีกจุดหนึ่งที่ควรรู้ไว้ นักโหราศาสตร์จีนบางสายที่อ่านดวงแบบสี่เสาหลักเลือกเริ่มนับปีนักษัตรจากวันลี่ชุน ซึ่งเป็นวันเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิตามปฏิทินสุริยคติจีนราววันที่ 4 กุมภาพันธ์ แทนที่จะใช้วันตรุษจีน สำหรับคนที่เกิดในช่วงต้นเดือนกุมภาพันธ์พอดี สองวิธีนี้อาจให้นักษัตรคนละตัวกัน และไม่มีฝ่ายไหนผิด

ธาตุที่มาคู่กับนักษัตรในแต่ละปี

นอกจากสัตว์แล้วแต่ละปียังมีธาตุหนึ่งในห้ากำกับอยู่ด้วยเสมอ คือไม้ ไฟ ดิน ทอง และน้ำ ธาตุแต่ละตัวครองสองปีติดต่อกันก่อนจะส่งต่อให้ธาตุถัดไป เมื่อนักษัตรสิบสองตัวจับคู่กับธาตุห้าตัวจึงเกิดคู่ที่ไม่ซ้ำกันถึงหกสิบคู่กว่าจะวนกลับมาที่จุดเดิม มะโรงไม้หรือชวดทองจึงเวียนมาเจอกันครั้งหนึ่งในรอบหกสิบปี เป็นเหตุผลที่วันเกิดครบหกสิบปีถูกนับเป็นวาระสำคัญมานาน

หลักดูธาตุง่ายจากเลขท้ายของปีสากล ถ้าวันเกิดตกหลังวันตรุษจีนของปีนั้นแล้ว เลขท้าย 0 กับ 1 คือธาตุทอง 2 กับ 3 คือธาตุน้ำ 4 กับ 5 คือธาตุไม้ 6 กับ 7 คือธาตุไฟ และ 8 กับ 9 คือธาตุดิน ตามกฎนี้ปี 2024 จึงเป็นมะโรงธาตุไม้ ส่วนปี 2026 เป็นมะเมียธาตุไฟ

ทุกปียังแบ่งเป็นขั้วหยาง ฝ่ายรุก หรือขั้วหยิน ฝ่ายรับ สลับกันไปไม่มีข้อยกเว้น เมื่อลำดับนักษัตรตายตัวการจับคู่ขั้วจึงตายตัวตามไปด้วย ปีชวด ขาล มะโรง มะเมีย วอก และจอ เป็นขั้วหยางเสมอ ส่วนปีฉลู เถาะ มะเส็ง มะแม ระกา และกุน เป็นขั้วหยินเสมอ ในทางโหราศาสตร์จีนแบบดั้งเดิม รอบหกสิบปีนี้เกิดจากการจับคู่เสาสวรรค์สิบตัว ซึ่งคือธาตุทั้งห้าในรูปหยางและหยิน เข้ากับกิ่งดินสิบสองกิ่งซึ่งคือสัตว์นักษัตรนั่นเอง

นักษัตรแต่ละตัวบอกอะไรเกี่ยวกับตัวตน

สัตว์แต่ละตัวมาพร้อมชื่อเสียงที่เล่าต่อกันมา ไม่ใช่ผลการวัดทางวิทยาศาสตร์ ฉลูถูกอ่านว่าอดทนและไม่ยอมขยับง่าย วอกถูกอ่านว่าไวและชอบแหย่คน มะเส็งถูกอ่านว่าเก็บตัวและมีเล่ห์เหลี่ยม ส่วนมะเมียถูกอ่านว่าอยู่นิ่งไม่เป็นและชอบเข้าสังคม ลักษณะเหล่านี้ส่งต่อกันมาผ่านนิทานและปฏิทินโบราณ ควรอ่านในแบบเดียวกับคำอธิบายนิสัยที่รับต่อกันมาทั่วไป คือบางครั้งก็ตรง บางครั้งก็ไม่ตรงเลย

เรื่องความเข้ากันในสายนี้วางอยู่บนรูปทรงเรขาคณิตง่ายของวงสิบสองนักษัตร นักษัตรที่ห่างกันสี่ช่องถือว่าเข้ากันดี เกิดเป็นกลุ่มสามที่ถูกใจกันสี่กลุ่ม เช่น ชวดกับมะโรงและวอก หรือขาลกับมะเมียและจอ ส่วนนักษัตรที่อยู่คนละฟากของวงพอดี ห่างกันหกช่อง ถือเป็นคู่ที่ขัดกันตามธรรมเนียม เช่น ชวดกับมะเมีย หรือมะโรงกับจอ หน้าของแต่ละนักษัตรบนเครื่องคำนวณอธิบายคู่ที่เข้ากันของตัวเองไว้ครบทุกตัวแล้ว

ปีชง คือปีที่นักษัตรของคุณย้อนกลับมาบรรจบ

นักษัตรของคุณเองจะครองปีอีกครั้งทุกสิบสองปี คือตอนอายุสิบสอง ยี่สิบสี่ สามสิบหก สี่สิบแปด และหกสิบเป็นต้น ปีแบบนี้ตามธรรมเนียมจีนเรียกว่าปีชง ถือเป็นปีที่ไม่ราบรื่นมากกว่าปีที่โชคดี ด้วยเหตุผลว่าการยืนอยู่ตรงจุดเดิมกับนักษัตรของตัวเองพอดีดึงดูดความสนใจที่ไม่พึงประสงค์เข้ามา

วิธีแก้ตามธรรมเนียมคือสีแดง เข็มขัดแดง ถุงเท้าแดง หรือกางเกงในแดง สวมใส่ตลอดทั้งปีและควรได้รับเป็นของขวัญจากคนอื่นมากกว่าซื้อให้ตัวเอง ในไทยช่วงตรุษจีนของทุกปีจะเห็นคนไทยเชื้อสายจีนไปวัดจีนอย่างวัดเล่งเน่ยยี่เพื่อแก้ชง เป็นธรรมเนียมที่ทำต่อกันมาในจิตวิญญาณเดียวกับการเคาะไม้ขอเรื่องดี และมีคนจำนวนไม่น้อยที่ทำตามโดยไม่ได้เชื่อทุกคำอธิบายเบื้องหลังมันเลย

นักษัตรของคุณไม่ได้มีแค่ตัวเดียว

นักษัตรประจำปีเป็นแค่หนึ่งในสี่ตัวเท่านั้น การอ่านดวงแบบเต็มรูปแบบของจีนเรียกว่าสี่เสาหลักหรือแปดอักษรชะตา กำหนดสัตว์และธาตุให้ทั้งปี เดือน วัน และช่วงเวลาสองชั่วโมงที่คุณเกิด เสาของวันมักถูกนับว่าใกล้เคียงตัวตนจริงของคนคนนั้นที่สุด นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมนักษัตรปีเดียวอาจรู้สึกไม่ตรงกับตัวเองเลยสักนิด

นักษัตรของช่วงเวลาเปลี่ยนเร็วที่สุดในสี่ตัว วันหนึ่งของจีนแบ่งเป็นสิบสองช่วง ช่วงละสองชั่วโมง แต่ละช่วงมีสัตว์หนึ่งตัวกำกับตามลำดับเดิม เริ่มที่ช่วงเวลาของชวดตั้งแต่ห้าทุ่มถึงตีหนึ่ง ตำราที่เล่าต่อกันมามักเรียกนักษัตรของเดือนว่านักษัตรภายในและเรียกนักษัตรของช่วงเวลาว่านักษัตรลับ การหาสองตัวนี้ต้องใช้วันเกิดเต็มไม่ใช่แค่ปี ส่วนช่วงเวลาต้องรู้เวลาเกิดที่แน่นอนด้วย เหมือนกับการหาลัคนาที่ต้องพึ่งเวลาบนสูติบัตรหรือทะเบียนบ้านเช่นกัน