ดาวพุธย้อนกลับคืออะไร

คุณอาจเคยได้ยินคำว่าดาวพุธย้อนกลับจนคุ้นหู แต่ดาวพุธไม่เคยหยุดเดินทางรอบดวงอาทิตย์แล้วหันหลังกลับจริงๆ สักครั้งเดียว มันยังคงโคจรไปทิศทางเดียวด้วยความเร็วใกล้เคียงเดิมตลอดเวลา สิ่งที่เกิดขึ้นคือภาพลวงตาที่มองเห็นจากโลกเท่านั้น ประมาณสามสัปดาห์ต่อครั้ง ดาวพุธจะดูเหมือนเคลื่อนที่ถอยหลังเมื่อเทียบกับดาวฤกษ์พื้นหลัง เกิดขึ้นซ้ำปีละสามหรือสี่ครั้ง และโหราศาสตร์มักอ่านช่วงเวลานี้ว่าเป็นจังหวะสำหรับย้อนทบทวนมากกว่าเริ่มเรื่องใหม่

ทำไมดาวเคราะห์ถึงดูเหมือนถอยหลังได้

ดาวพุธเป็นดาวเคราะห์ที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดและโคจรเร็วที่สุดในระบบสุริยะ ใช้เวลาโคจรรอบดวงอาทิตย์เพียงประมาณ 88 วัน ขณะที่โลกใช้เวลาราว 365 วันเศษ ดาวพุธจึงแซงโลกไปรอบแล้วรอบเล่า ทุกครั้งที่แซง ดาวพุธจะผ่านเข้าไปในช่องแคบระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ และระหว่างที่กำลังแซงอยู่นั้นทิศทางที่มันดูเหมือนเคลื่อนที่บนท้องฟ้าของเราจะสลับกลับไปชั่วคราว

ลองนึกภาพตอนขับรถแซงรถอีกคันบนทางหลวง ระหว่างที่กำลังแซงอยู่ รถคันที่ถูกแซงจะดูเหมือนถอยห่างออกไปเมื่อเทียบกับภูเขาหรือต้นไม้ไกลๆ ด้านหลัง ทั้งที่รถคันนั้นไม่เคยหยุดวิ่งไปข้างหน้าเลยสักวินาที ไม่มีอะไรผิดปกติเกิดขึ้นกับรถคันนั้นจริงๆ สิ่งที่เปลี่ยนไปคือตำแหน่งสัมพัทธ์ระหว่างรถสองคัน และฉากหลังที่อยู่ไกลออกไปคือตัวที่หลอกตาให้เห็นแบบนั้น ดาวพุธเมื่อเทียบกับดาวฤกษ์ที่อยู่ไกลลิบก็เป็นภาพเดียวกันนี้เพียงแต่ขยายขนาดขึ้นมหาศาล

มีข้อหนึ่งที่บทความส่วนใหญ่มักข้ามไป การถอยหลังของดาวพุธไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับตัวดาวพุธเอง แต่เป็นเรื่องของมุมมองการมองล้วนๆ ถ้ามองระบบสุริยะจากด้านบนดวงอาทิตย์แทนที่จะมองจากพื้นโลกที่กำลังเคลื่อนที่อยู่ การถอยหลังแบบนี้จะไม่มีอยู่เลยแม้แต่น้อย

เกิดขึ้นบ่อยแค่ไหนและนานแค่ไหน

ช่วงเวลาระหว่างดาวพุธย้อนกลับแต่ละรอบห่างกันประมาณ 116 วัน ซึ่งเป็นเวลาที่ดาวพุธต้องใช้ในการไล่ตามโลกทันแล้วแซงขึ้นไปอีกรอบ ช่วงห่างขนาดนี้ใส่ลงในหนึ่งปีปฏิทินได้พอดีสามรอบและยังเหลือที่ว่างอีกเล็กน้อย ปีส่วนใหญ่จึงมีดาวพุธย้อนกลับสามครั้งและบางปีขยับไปถึงสี่ครั้ง

แต่ละรอบกินเวลาประมาณสามสัปดาห์ ปกติอยู่ระหว่าง 20 ถึง 25 วัน รวมทั้งปีแล้วดาวพุธใช้เวลาเกือบหนึ่งในห้าของทั้งปีอยู่ในช่วงที่ดูเหมือนถอยหลัง ตัวเลขนี้ควรจำไว้ทุกครั้งที่มีคนโทษช่วงนี้ว่าเป็นต้นเหตุของสองสัปดาห์ที่ไม่ราบรื่น เพราะนี่ไม่ใช่ปรากฏการณ์หายากบนท้องฟ้าเลยสักนิด กลับเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นประจำมากกว่า

จุดสเตชันและช่วงเงา

แต่ละรอบมีจุดเริ่มและจุดจบที่มีชื่อเรียกเฉพาะปรากฏอยู่ในปฏิทินโหราศาสตร์เสมอ จุดสเตชันคือวันที่ทิศทางปรากฏของดาวพุธสลับขั้ว วันนั้นดาวพุธจะดูเหมือนหยุดนิ่งอยู่กับที่ก่อนจะเริ่มเคลื่อนไปอีกทาง จุดที่เปิดรอบเรียกว่าสเตชันย้อนกลับ ส่วนจุดที่ปิดรอบเรียกว่าสเตชันตรง

อีกช่วงหนึ่งที่ควรรู้จักคือช่วงเงา บางครั้งเรียกว่าช่วงพายุ อธิบายได้ว่าทำไมหลายคนรู้สึกว่าอารมณ์ของช่วงนี้เริ่มมาก่อนวันจริงและอยู่นานเกินวันที่ปิดรอบไปแล้ว ดาวพุธผ่านตำแหน่งเดียวกันบนท้องฟ้าถึงสามรอบภายในหนึ่งวงจร คือเดินหน้าผ่านครั้งแรก ถอยหลังผ่านอีกครั้ง แล้วเดินหน้าผ่านซ้ำเป็นครั้งที่สาม ครั้งแรกเรียกว่าเงาก่อนย้อนกลับ ครั้งสุดท้ายเรียกว่าเงาหลังย้อนกลับ แต่ละช่วงกินเวลาประมาณสองสัปดาห์ นักโหราศาสตร์อ่านครั้งแรกว่าเป็นตอนที่เรื่องหนึ่งเริ่มโผล่ขึ้นมา ครั้งที่สองเป็นตอนที่เรื่องนั้นถูกหยิบขึ้นมาอีกครั้ง และครั้งสุดท้ายเป็นตอนที่เรื่องนั้นถูกปิดลง ในทางดาราศาสตร์ช่วงเงาไม่ใช่เรื่องใหม่อะไรเลย เป็นเพียงท้องฟ้าแถบเดียวกันที่ถูกดาวพุธผ่านซ้ำมากกว่าหนึ่งครั้งเท่านั้นเอง

ความหมายที่ตำนานผูกไว้กับดาวพุธ

ดาวพุธตั้งชื่อตามเทพเมอร์คิวรีของโรมันผู้ทำหน้าที่ส่งสาร และดาวดวงนี้ถูกผูกไว้กับหน้าที่นั้นมาตลอด ทั้งการพูด การเขียน การเรียนรู้ การเดินทางระยะสั้น การค้าขาย สัญญาข้อตกลง และอุปกรณ์ทุกชนิดที่คนยุคนี้ใช้ทำสิ่งเหล่านั้น เมื่อเอาหน้าที่พวกนี้มาพลิกกลับเข้าด้านใน คำแนะนำที่คุ้นหูก็แทบจะเขียนตัวเองออกมาทันที คำกริยาแทบทุกคำที่แนะนำให้ทำในช่วงนี้ขึ้นต้นด้วยคำว่าทบทวนหรือย้อนกลับ

• อ่านซ้ำก่อนกดส่ง ข้อความที่พิมพ์ส่งไปแบบรีบร้อนคือความเสียหายคลาสสิกของช่วงนี้ อ่านรอบสองไม่เสียเวลาอะไรมาก
• เตรียมใจไว้ว่าคนเก่าจะกลับมา เพื่อนเก่า อดีตเพื่อนร่วมงาน หรือบทสนทนาที่ค้างไว้ไม่จบ มักโผล่กลับมาในช่วงสัปดาห์แบบนี้
• ตรวจสอบนัดหมายแทนการเดาเอาเอง เรื่องการเดินทางและนัดหมายอยู่ในขอบเขตของดาวพุธโดยตรง คำแนะนำคือเช็กเลขที่เที่ยวบินหรือเลขที่ห้องพักอีกครั้งแทนที่จะเชื่อความจำตัวเอง
• ทำเรื่องค้างให้เสร็จแทนที่จะเริ่มเรื่องใหม่ ตำนานชี้ให้กลับไปดูงานที่เขียนค้างไว้ครึ่งทาง อีเมลที่ยังไม่ได้ตอบ หรือการตัดสินใจที่แขวนไว้ตั้งแต่ต้นปี
• อ่านตัวหนังสือตัวเล็กสองรอบ ความเชื่อโบราณบอกว่าอย่าเซ็นอะไรเลยในช่วงนี้ ฉบับที่ใช้ได้จริงคือขอเวลาเพิ่มอีกวันถ้าทำได้ แล้วถามคำถามที่เกือบจะข้ามไป

ลองสังเกตว่าสิ่งที่ไม่มีอยู่ในรายการนี้คืออะไร ไม่มีข้อไหนเลยที่ต้องเชื่อว่าดาวเคราะห์เป็นต้นเหตุของอะไรจริงๆ และทุกข้อก็เป็นนิสัยที่ดีอยู่แล้วไม่ว่าจะเป็นสามสัปดาห์ไหนของปีก็ตาม

สิ่งที่ดาวพุธย้อนกลับไม่ได้ทำ

ไม่มีกลไกใดที่รู้จักกันเชื่อมเส้นทางปรากฏของดาวเคราะห์ดวงเล็กดวงนี้เข้ากับพัสดุหาย หรือฮาร์ดดิสก์พัง ดาวพุธย้อนกลับไม่ได้เปลี่ยนอะไรทางกายภาพเลยสักอย่างบนโลก ไม่ใช่แรงโน้มถ่วง ไม่ใช่แสง ไม่มีอะไรที่วัดได้ไปถึงโทรศัพท์หรือตารางเวลารถไฟจริงๆ อุปกรณ์เสียในอีกสี่สิบสัปดาห์ที่เหลือของปีก็เสียในอัตราเดียวกันนี้เอง

สิ่งที่เปลี่ยนไปจริงๆ คือความสนใจของคนเรา พอมีชื่อและความหมายผูกไว้กับช่วงเวลาหนึ่ง คนก็เริ่มจดจำเหตุการณ์ที่เข้าเค้ากับชื่อนั้นไว้ แล้วมองข้ามเหตุการณ์ที่ไม่เข้าเค้าไปเงียบๆ นัดที่ถูกยกเลิกในช่วงสามสัปดาห์ที่มีป้ายกำกับกลายเป็นหลักฐานยืนยัน ส่วนนัดที่ถูกยกเลิกในสัปดาห์ธรรมดาก็เป็นแค่วันอังคารธรรมดาวันหนึ่งเท่านั้น นี่คือกลไกปกติของความทรงจำมนุษย์ และมันทำให้ชื่อเสียงของช่วงนี้อยู่ยั้งยืนยงต่อไปได้โดยไม่ต้องพึ่งดาราศาสตร์เลย

จุดที่พอวางใจได้อยู่ตรงกลาง ปรากฏการณ์นี้มีอยู่จริง มองเห็นได้จริง และคำนวณล่วงหน้าได้แม่นยำเป็นร้อยปี แต่ผลกระทบต่อกล่องอีเมลของคุณไม่เคยมีใครพิสูจน์ได้เลย ถ้าป้ายกำกับนี้ช่วยเตือนให้คุณสำรองไฟล์ ตรวจนัดหมาย หรือตอบอีเมลที่หลบเลี่ยงมานาน นิสัยแบบนี้ก็คุ้มค่าที่จะรักษาไว้ไม่ว่าจะเชื่อสาเหตุแบบไหนก็ตาม แต่มันจะเลิกไม่เป็นอันตรายทันทีที่ถูกใช้เป็นข้ออ้างเลื่อนการตัดสินใจที่จำเป็นต้องทำอยู่แล้ว