13. Burç Diye Bir Şey Var mı?

Burç yorumlarının yazıldığı zodyakta on üçüncü bir burç yok ve bunun sebebi bir keşif değil, bir tanım. Ophiuchus gerçek: büyük bir takımyıldız ve Güneş her yıl belli bir süre boyunca gerçekten onun önünden geçiyor. Burç olmamasının sebebi ise burçların takımyıldız olmaması. İki bin yılı aşkın süredir de değiller.

Ophiuchus gerçekten gökyüzünde var

Ophiuchus, Türkçe gök haritalarında Yılancı diye geçer. Adı yılan taşıyan demek ve Yunan anlatılarında ölüleri diriltmeyi öğrendiği söylenen hekim Asklepios ile eşleştirilmiştir. Akrep ile Yay takımyıldızlarının arasında durur. Güneş'in yıl boyunca izlediği görünür yol, yani ekliptik, bu bölgenin alt ucundan geçer.

Konunun haber olmasının sebebi ise astronomideki bir düzenleme işi. 1930'da Uluslararası Astronomi Birliği seksen sekiz takımyıldızın hepsine üzerinde anlaşılmış sınırlar çizdi. Böylece dağınık yıldız öbekleri kenarları belli gökyüzü bölgelerine dönüştü; bir haritanın açık araziyi ülkelere ayırması gibi. Çizgiler bir kez kâğıda döküldükten sonra ekliptiğin kaç bölgeden geçtiğini herkes sayabilir hâle geldi. Sayı on üç çıkıyor. Fazladan olan da Ophiuchus.

Güneş her yıl kasım sonuyla aralık ortası arasında, kabaca iki buçuk hafta boyunca bu bölgenin önünde durur. Gökyüzü için doğru bir gözlem. Burç yorumu için tamamen konu dışı.

Adların ortak olması ise tarihsel bir miras. Düzen kurulurken burç dilimleriyle aynı adı taşıyan yıldız desenleri kabaca üst üste geliyordu, o yüzden dilimlere komşularının adı verildi. Aradan geçen zamanda dilimler yerinde kaldı, yıldızlar kaydı, adlar değişmedi. Bugün yaşanan karışıklığın tamamı şu tek cümleye dayanıyor: aynı adı taşıyan iki ayrı şey var, biri gökyüzünün bir bölgesi, öteki bir çemberin dilimi.

Zodyak aslında neyi ölçüyor

Batı astrolojisinin kullandığı zodyak, otuzar derecelik on iki eşit dilimden oluşan bir çember. Çemberin başlangıcı da mart ekinoksuna çakılı. Ekinoks, gündüzle gecenin neredeyse her yerde eşitlendiği andır; marttaki ekinoks Güneş'in kuzeye doğru geçtiği noktayı işaretler. Koç burcunun sıfırıncı derecesi tam olarak o nokta diye tanımlanır. Kalan on bir dilim eşit adımlarla arkasından gelir ve on ikisi çemberi tam doldurur; artan yer kalmaz.

Bu düzenin adı tropikal zodyak. Ad, dönüş anlamındaki Yunanca kelimeden geliyor, çünkü sistem yıldızların değil yılın dönüm noktalarının üstüne kurulu. Ona Koç nerede başlıyor diye sorduğunda sana ekinoksa göre bir açı söyler. Yıldız haritasına hiç bakmaz, dolayısıyla bir yıldız haritası da onu düzeltemez. Bir çemberi on iki eşit parçaya bölmek aritmetik meselesidir; ekliptiğin üzerinde bir takımyıldız daha bulunması bunu, yeni bir dağ sırası keşfedilmesinin pusuladaki derece sayısını değiştirdiği kadar değiştirir.

Yıldızlar kayıyor, burçlar kaymıyor

Tartışmanın altında gerçek bir gökbilim olgusu duruyor. Dünya'nın dönme ekseni tam sabit değil; ucu geniş bir daire çizerek yalpalıyor ve o daireyi tamamlaması yaklaşık 26.000 yıl alıyor. Eksen döndükçe ekinoks noktası yıldızların arasında geriye doğru sürükleniyor, yetmiş iki yılda bir derece kadar. Burç adlarının mevsim düzenine bağlandığı günden bu yana geçen iki bin küsur yılda bu sürüklenme neredeyse bir burç genişliğine ulaşmış durumda.

Yani haberdeki iddianın bir çekirdeği doğru. Tropikal hesap Güneş Koç'ta derken, Güneş gerçekten Balık takımyıldızının yıldızlarının önünde durur. Yalnız bu yeni bir bilgi değil. Hipparkhos yalpalamayı MÖ 2. yüzyılda tarif etti; tropikal sistemi kuranlar durumu bilerek kurdu.

Yıldızları esas alan bir astroloji kolu da var. Hindistan geleneğinde Jyotiş adıyla anılan sistemin kullandığı sideral zodyak, ölçümüne ekinokstan değil yıldızlar arasında seçilmiş sabit bir işaretten başlar ve burçları şu anda tropikal olanlardan yaklaşık yirmi dört derece ötede durur. Haberlerin hep düşürdüğü kısım şu: o sistem de on iki burçla çalışıyor. Yıldıza dayalı çemberini yine otuzar derecelik on iki eşit parçaya bölüyor ve Ophiuchus orada da listede yok.

Takımyıldızlardan neden burç olmaz

Diyelim biri takımyıldız sınırlarını esas alan bir zodyak kurmaya kalktı. Çıkan şey kullanışsız olurdu ve gerekçelerin kimin neye inandığıyla ilgisi yok.

• Bölgeler birbirinden çok farklı büyüklükte. Güneş, Başak bölgesini geçmek için kırk beş güne yakın zaman harcar, Akrep bölgesini bir haftada aşar. Başak dönemi Akrep dönemin altı katı olan bir şey, düzen değil dağınıklıktır.
• Akrep en kısası olurdu. Güneş, Akrep bölgesinin önünde durduğundan çok daha uzun süre Ophiuchus bölgesinin önünde duruyor. Yani yeni gelen, yüzyıllardır kullanılan bir burcu geride bırakırdı.
• Sınırlar idari bir karar. 1930 çizgileri katalog düzeni kolaylaşsın diye çekildi. Basamak basamak ve dik açılarla ilerlerler, gökyüzünde gözle görebileceğin bir şeyi izlemezler. Başka bir komisyon rahatlıkla başka yerlerden geçirebilirdi.
• Yıldızların kendisi de yer değiştiriyor. Bir takımyıldız, bize çok farklı uzaklıklardaki cisimlerin tesadüfen aynı hizaya düşmesidir. Her biri kendi yolunda ilerler, dolayısıyla onlara bağlanmış bir zodyak sürekli yeniden çizilmek zorunda kalırdı.
• Birikimin hiçbiri taşınmazdı. Bugüne kadar yazılmış bütün burç tarifleri on ikili mevsim düzeni için yazıldı. Dilimlere yeni ad vermek, elinde arkasında hiçbir gelenek durmayan on üçüncü bir başlık bırakır.

Sana Ophiuchus'sun dendiyse

Ophiuchus için dolaştırılan tarihler Yay burcunun içine düşüyor. Yani o yazılardan biri yüzünden burcu değişti sanan kişi öncesinde Yay burcundandı, bugün de Yay burcundan. Haritasında hiçbir şey yer değiştirmedi, hiçbir konum yeniden hesaplanmadı ve hiçbir astroloji kurumu bir düzeltme yayımlamadı.

Bu haberlerle dolaşan tablonun kendisi de ele veriyor. Tablo listeye tek bir satır eklemiyor, on iki satırın hepsini kaydırıyor: Ophiuchus'a genellikle 29 Kasım ile 17 Aralık arası veriliyor ve geri kalan aralıklar bu araya yer açmak için baştan sona öteleniyor. Yani o tabloya bakılırsa neredeyse herkesin burcu değişmiş oluyor. Bu, gökyüzünden gelmiş bir düzeltmenin değil, bambaşka bir şeyin, yani takımyıldız sınırlarının ölçüldüğünün işareti.

Hikâye birkaç yılda bir geri dönüyor. Genellikle takımyıldızları anlatan eğitim amaçlı bir sayfa, sanki bir uzay kurumu burç köşelerini denetlemiş gibi haberleştiriliyor. Uzay kurumları astroloji yapmaz; o sayfalar da bunu zaten açıkça yazar. Değişiklik diye duyurulan şey, antik çağda kapanmış bir konunun tekrarı: burçlar adlarını takımyıldızlarla paylaşır, konumlarını paylaşmayı ise çok uzun zaman önce bıraktılar.

Peki hangi sistem doğru

Dürüst yanıt, sorunun yanlış kurulduğu. Burçlar mı gerçek yoksa takımyıldızlar mı diye sormak, gerçek ay takvimdeki ay mı yoksa Ay'ın kendi döngüsü mü diye sormaya benziyor. İkisi de tanımlıdır, ikisi de tutarlı kullanılır ve ayrı sorulara yanıt verirler. Tropikal astroloji yıldız adları taşıyan bir mevsim çerçevesi, sideral astroloji yıldızlara bağlı bir çerçeve, takımyıldız sınırları ise gökbilimcilerin dosyalama düzeni. Bu alışverişte çürütülen bir şey yok; yalnızca üç ayrı ölçüm düzeni, ancak biri ayakta kalabilirmiş gibi karşı karşıya getiriliyor.

Bunların hiçbiri burç tariflerinin doğrulandığı anlamına gelmiyor. O tarifler yüzyıllar boyunca yazılıp okunarak birikmiş anlamlardır, sınanmış bulgular değil, ve öyle okunmayı hak ederler. Ama yıllardır okuduğun burç profilini on üçüncü bir burcun sessizce geçersiz kıldığından endişeleniyorsan, böyle bir şey olmadı. O profilin yazıldığı çerçeve on iki parçadan oluşuyor, kimse gökyüzüne takımyıldız sınırı çizmeden çok önce de on iki parçadan oluşuyordu ve on üçüncüyü edinecek bir mekanizması yok.