Czy istnieje trzynasty znak zodiaku?

Trzynastego znaku w zodiaku, z którego pisane są horoskopy, po prostu nie ma, a powód nie leży w żadnym nowym odkryciu, tylko w samej definicji tego systemu. Wężownik istnieje naprawdę: to spory gwiazdozbiór, a Słońce co roku rzeczywiście przez pewien czas przesuwa się na jego tle. Znakiem jednak nie jest, bo znaki zodiaku przestały być gwiazdozbiorami ponad dwa tysiące lat temu.

Wężownik jako prawdziwy gwiazdozbiór

Wężownik, w mitologii utożsamiany z Eskulapem, lekarzem, który miał umieć wskrzeszać zmarłych, należy do najstarszych opisanych układów gwiazd na niebie. Leży między Skorpionem a Strzelcem, a ekliptyka, czyli pozorna roczna droga Słońca po niebie, przecina jego dolny skraj.

To, że w ogóle wraca w wiadomościach, ma swoje źródło w porządkowej pracy astronomów. W 1930 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna wyznaczyła oficjalne granice wszystkich osiemdziesięciu ośmiu gwiazdozbiorów, zamieniając luźne skupiska gwiazd w precyzyjnie odmierzone obszary nieba, podobnie jak mapa zamienia otwarty krajobraz w kraje z konkretnymi granicami. Gdy te linie już istniały, dało się policzyć, przez ile obszarów przechodzi ekliptyka, a wynik wyniósł trzynaście. Wężownik jest tym dodatkowym.

Słońce spędza na jego tle mniej więcej dwa i pół tygodnia rocznie, od końca listopada do połowy grudnia. To rzetelna obserwacja nieba. Dla samego horoskopu nie ma jednak żadnego znaczenia.

Co naprawdę mierzy zodiak

Astrologia zachodnia posługuje się pierścieniem dwunastu równych części, po trzydzieści stopni każda, przypiętym do równonocy wiosennej, czyli chwili, w której Słońce, wędrując na północ, przecina linię rzutowaną na niebo przez ziemski równik. Właśnie ten moment definiuje początek Barana. Pozostałych jedenaście znaków następuje po nim w równych krokach, a dwanaście części wypełnia cały okrąg bez reszty.

Ten układ nazywa się zodiakiem zwrotnikowym, bo opiera się na punktach zwrotnych roku, a nie na gwiazdach. Zapytany, gdzie zaczyna się Baran, odpowiada kątem liczonym od równonocy i nigdy nie zagląda do mapy nieba, więc żadna mapa nie może go poprawić. Dwanaście równych części okręgu to fakt z zakresu arytmetyki, a pojawienie się kolejnego gwiazdozbioru na ekliptyce zmienia go dokładnie tak, jak odkrycie nowego pasma górskiego zmienia liczbę stopni na kompasie, czyli wcale.

Precesja i dlaczego zodiak gwiezdny również ma dwanaście znaków

Pod tym sporem kryje się prawdziwe zjawisko astronomiczne. Ziemska oś nie stoi w miejscu, tylko chwieje się jak zwalniający bąk, wykonując pełny obrót tego chwiania w niecałe dwadzieścia sześć tysięcy lat. W miarę jak oś się przechyla, punkt równonocy przesuwa się na tle gwiazd o mniej więcej jeden stopień co siedemdziesiąt dwa lata. Przez dwa tysiące lat, jakie minęły od ustalenia nazw znaków, uzbierało się z tego mniej więcej tyle, co szerokość jednego całego znaku.

W nawracającym nagłówku jest więc ziarno prawdy. Gdy zodiak zwrotnikowy podaje, że Słońce jest w Baranie, na tle gwiazd Słońce stoi akurat w obrębie Ryb. To nie jest nowa wiadomość: Hipparch opisał to chwianie już w drugim wieku przed naszą erą, a twórcy systemu zwrotnikowego doskonale o nim wiedzieli.

Istnieje też gałąź astrologii, która rzeczywiście podąża za gwiazdami. Zodiak syderyczny, podstawa indyjskiej tradycji zwanej dżjotisz, liczy się od stałego punktu wśród gwiazd, a nie od równonocy, i obecnie jego znaki są przesunięte względem zwrotnikowych o około dwadzieścia cztery stopnie. Tu jednak nagłówki zwykle milczą o czymś istotnym: on też ma dwanaście znaków. Swój gwiezdny pierścień dzieli dokładnie tak samo, na dwanaście trzydziestostopniowych części, i Wężownika wśród nich też nie znajdziesz.

Dlaczego gwiazdozbiory nie nadają się na znaki

Gdyby ktoś jednak spróbował zbudować działający zodiak z granic gwiazdozbiorów, wyszłoby z tego coś zupełnie nieużytecznego, i to z powodów, które nie mają nic wspólnego z tym, w co kto wierzy.

• Obszary są skrajnie nierówne. Słońce potrzebuje około czterdziestu pięciu dni, żeby przejść przez Pannę, a przez Skorpiona przechodzi w niecały tydzień. Okres Panny sześciokrotnie dłuższy od okresu Skorpiona to nie system, tylko przypadkowy rozrzut.
• Skorpion wypadłby najgorzej. Słońce stoi na tle Wężownika znacznie dłużej niż na tle Skorpiona, więc nowy przybysz przebiłby znak używany od stuleci.
• Granice mają charakter urzędowy. Linie z 1930 roku wytyczono, żeby uporządkować katalogi, więc biegną pod kątem prostym, a nie wzdłuż czegokolwiek widocznego gołym okiem, i inna komisja równie dobrze mogłaby je poprowadzić inaczej.
• Same gwiazdy się przesuwają. Gwiazdozbiór to przypadkowe zestawienie obiektów leżących w bardzo różnych odległościach, z których każdy wędruje własnym torem, więc zodiak oparty na nich trzeba by było bez końca przerysowywać.
• Nic z dotychczasowego dorobku by się nie przeniosło. Każdy opis każdego znaku powstał z myślą o dwunastu częściach związanych z porami roku. Zmiana podziału zostawia trzynasty nagłówek bez żadnej tradycji za sobą.

Jeśli ktoś powiedział ci, że jesteś Wężownikiem

Daty podawane dla Wężownika mieszczą się w całości w Strzelcu, więc każdy, komu artykuł przypisał ten nowy znak, wcześniej był Strzelcem i wciąż nim jest. W twoim kosmogramie nic się nie przesunęło, żadna pozycja nie została przeliczona i żadna instytucja astrologiczna niczego nie zmieniła.

Historia wraca co kilka lat, zwykle wtedy, gdy popularna strona o gwiazdozbiorach zostaje odczytana tak, jakby jakaś agencja kosmiczna właśnie skorygowała rubryki z horoskopami. Agencje kosmiczne astrologii nie uprawiają, a strony, o których mowa, zwykle same to wprost zaznaczają. To, co przedstawia się jako zmianę, jest w istocie powtórzeniem czegoś ustalonego w starożytności: znaki dzielą nazwy z gwiazdozbiorami, ale ich położenia rozeszły się bardzo dawno temu.

Który system jest właściwy

Uczciwa odpowiedź brzmi, że samo pytanie jest źle postawione. Dociekanie, czy prawdziwsze są znaki, czy gwiazdozbiory, przypomina pytanie, czy prawdziwszy jest miesiąc kalendarzowy, czy miesiąc księżycowy. Oba są zdefiniowane, oba stosuje się konsekwentnie i oba odpowiadają na inne pytania. Astrologia zwrotnikowa to sezonowy szkielet noszący gwiezdne imiona, astrologia syderyczna to szkielet gwiezdny, a granice gwiazdozbiorów to system katalogowania stworzony przez astronomów. W tym zestawieniu nic nie zostaje obalone, po prostu trzy różne miary ustawia się naprzeciw siebie tak, jakby tylko jedna mogła przetrwać.

Nic z tego nie sprawia, że same opisy znaków stają się potwierdzoną wiedzą. To odziedziczone znaczenia, narastające przez wieki pisania i czytania, a nie coś przetestowanego, i tak też warto je traktować. Ale jeśli martwi cię myśl, że trzynasty znak po cichu unieważnił profil, który czytasz od lat, spokojnie: nie unieważnił. Struktura, w której ten profil powstał, miała dwanaście części, zanim ktokolwiek wytyczył granicę choćby jednego gwiazdozbioru, i nie ma żadnego mechanizmu, który pozwoliłby jej dorobić się trzynastej.